Terapia zastępcza testosteronem (TRT) to podstawowe leczenie dla mężczyzn z hipogonadyzmem, a także istotny element tranzycji medycznej dla osób transpłciowych. Jednak decyzja o jej przerwaniu wiąże się z wielowymiarowymi konsekwencjami zdrowotnymi, fizjologicznymi i psychicznymi. Niniejszy artykuł analizuje możliwości, ryzyko i protokoły związane z odstawieniem testosteronu, opierając się na aktualnych danych medycznych.

Podstawy terapii testosteronem i jej cel

Terapia zastępcza testosteronem (TRT) ma na celu przywrócenie fizjologicznego stężenia testosteronu u pacjentów z jego niedoborem. U mężczyzn z hipogonadyzmem objawy obejmują spadek libido, przewlekłe zmęczenie, utratę masy mięśniowej, osteoporozę oraz zaburzenia nastroju. U osób transpłciowych (trans mężczyzn) testosteron indukuje maskulinizację, w tym mutację głosu, zmianę rozkładu tkanki tłuszczowej i wzrost owłosienia. Szacuje się, że niedobór testosteronu dotyka 22–30% mężczyzn powyżej 60. roku życia, a w Stanach Zjednoczonych z TRT korzysta ponad 2 miliony pacjentów.

Fizjologiczne skutki przerwania TRT

Nagłe odstawienie testosteronu wywołuje zespół odstawienny, wynikający z zahamowania osi podwzgórze-przysadka-gonady (HPG). Podczas TRT egzogenny testosteron hamuje wydzielanie gonadoliberyny (GnRH) i hormonu luteinizującego (LH), co prowadzi do supresji funkcji jąder i atrofii komórek Leydiga. Po odstawieniu terapii przywrócenie naturalnej produkcji hormonu może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy, a u części pacjentów (zwłaszcza po długotrwałej terapii) może nie dojść do pełnej regeneracji.

Najważniejsze skutki fizjologiczne obejmują:

Zaburzenia hormonalne – tymczasowy niedobór androgenów, powodujący uderzenia gorąca, wzrost kortyzolu i zaburzenia lipidowe.

Problemy metaboliczne – utrata masy mięśniowej, zwiększenie tkanki tłuszczowej trzewnej i spadek gęstości mineralnej kości, zwiększający ryzyko osteoporozy.

Dolegliwości psychiczne – pogorszenie nastroju, depresja, „mgła mózgowa” i wzrost intensywności dysforii płciowej u osób transpłciowych.

W jaki sposób bezpiecznie przerwać terapię testosteronem?

Przerwanie TRT wymaga indywidualnego protokołu medycznego, mającego na celu przywrócenie naturalnej produkcji hormonów i minimalizację objawów odstawiennych. Największym błędem jest nagłe zaprzestanie terapii bez nadzoru lekarza.

Skuteczne metody odstawienia testosteronu obejmują:

Terapię odblokowującą (post-cycle therapy, PCT) – stosowanie cytrynianu klomifenu (CC) lub gonadotropiny kosmówkowej (hCG) w celu stymulacji wydzielania LH i FSH, co przyspiesza restart funkcji jąder.

Stopniowe zmniejszanie dawek – redukcja dawki testosteronu przez 4–12 tygodni, co pozwala uniknąć gwałtownych wahań hormonalnych.

Monitorowanie parametrów krwi – kontrola hematokrytu, PSA, poziomu kortyzolu i lipidów, aby wykryć ewentualne powikłania.

Badania wskazują, że u 70% mężczyzn po 8–12 tygodniach abstynencji następuje przywrócenie funkcji osi HPG, ale u 30% mogą wystąpić trwałe zaburzenia wymagające dalszej interwencji.

Specyfika odstawienia testosteronu u osób transpłciowych

U trans mężczyzn przerwanie testosteronu prowadzi do częściowego cofnięcia zmian maskulinizujących, przy czym tempo i zakres tego procesu zależą od czasu trwania terapii. Zmiany trwałe (np. mutacja głosu, zarost) nie ustępują, ale odwracalne są m.in. rozkład tkanki tłuszczowej (powrót do typu kobiecego) i cykl miesiączkowy.

Najważniejsze skutki psychiczne odstawienia testosteronu obejmują nawrót dysforii płciowej, zwiększone ryzyko depresji i myśli samobójczych, szczególnie w przypadku przymusowego odstawienia (np. z powodu braku dostępu do hormonów). Wsparcie psychologiczne i endokrynologiczne jest tu niezbędne.

Decyzja o zaprzestaniu TRT powinna być poprzedzona analizą korzyści i ryzyka, a proces odstawienia musi odbywać się pod kontrolą endokrynologa. Dzięki odpowiednim strategiom większość pacjentów może odzyskać równowagę hormonalną bez trwałych powikłań.