Testosteron to główny męski hormon płciowy, odpowiedzialny za rozwój cech płciowych, popęd seksualny oraz budowę mięśni. Jego poziom rośnie w okresie dojrzewania, osiąga szczyt w młodym wieku dorosłym, natomiast po 30. roku życia zaczyna naturalnie spadać. Jednak nie zawsze jest to proces fizjologiczny – czasem niski poziom testosteronu wynika z choroby lub stylu życia. Artykuł omawia jakie mogą być przyczyny spadku poziomu testosteronu.

Czym jest niedobór testosteronu?

Niedobór testosteronu, znany również jako hipogonadyzm, to stan, w którym organizm nie produkuje wystarczającej ilości tego kluczowego hormonu. Jest to zespół, charakteryzujący się typowymi objawami oraz obniżonym stężeniem testosteronu w surowicy, który może prowadzić do pogorszenia jakości życia oraz negatywnie wpływać na funkcjonowanie wielu narządów.

Jakie mogą być przyczyny spadku testosteronu?

Możemy wyróżnić pierwotny hipogonadyzm, który wynika z nieprawidłowego funkcjonowania jąder, mimo prawidłowej pracy przysadki i podwzgórza. Charakteryzuje się podwyższonym poziomem LH, który stara się pobudzić jądra do produkcji testosteronu. Przyczynami mogą być:

• urazy jąder – uszkodzenie musi objąć oba jądra, aby wpłynąć na poziom testosteronu,

• niezstąpione jądra, jeśli nie zostało to skorygowane we wczesnym dzieciństwie,

• radioterapia lub chemioterapia w okolicy miednicy,

• infekcje (np. zapalenie jąder wywołane świnką),

• choroby genetyczne np. zespół Klinefeltera – mężczyźni mają dodatkowy chromosom X (XXY), co powoduje nieprawidłowy rozwój jąder i niski poziom testosteronu,

• hemochromatoza – zbyt duża ilość żelaza we krwi może powodować niewydolność jąder, wpływając na produkcję testosteronu.

Kolejny rodzaj to wtórny hipogonadyzm – problem tkwi w podwzgórzu lub przysadce, które nie wysyłają odpowiedniego sygnału do jąder. Skutkiem jest niski poziom LH i niewystarczająca produkcja testosteronu. Może być wywołany przez:

• choroby przysadki mózgowej (np. guz),

• choroby zapalne (np. gruźlica, sarkoidoza i histiocytoza) – mogą wpływać na przysadkę mózgową i podwzgórze,

• urazy głowy,

• przewlekły stres,

• choroby genetyczne np. zespół Kallmanna – rzadka choroba powodująca nieprawidłowy rozwój podwzgórza,

• HIV/AIDS.

Każdy rodzaj hipogonadyzmu może być wrodzony lub spowodowany czymś, co zdarza się później w życiu (nabyty), np. uraz czy infekcja. Czasami hipogonadyzm pierwotny i wtórny występują razem.

Jak to działa w praktyce?

Wyobraź sobie, że masz ochotę na pizzę. Składasz zamówienie i czekasz. W idealnym świecie restauracja przyjmuje zamówienie, przygotowuje pizzę i wysyła dostawcę, który dostarcza ją do Twoich drzwi. Ale co, jeśli coś pójdzie nie tak?

• Jeśli pizzeria (jądra) ma zepsuty piec i nie może upiec pizzy, mimo że otrzymała zamówienie, to mamy do czynienia z pierwotnym hipogonadyzmem.

• Jeśli zamówienie nigdy nie zostało wysłane, bo ktoś zapomniał odebrać telefon (przysadka lub podwzgórze zawiodły), to mamy wtórny hipogonadyzm.

Bez względu na przyczynę efekt jest ten sam – brak pizzy (czyli testosteronu), a organizm odczuwa skutki jego niedoboru. Natomiast rozpoznanie rodzaju hipogonadyzmu jest kluczowe dla skutecznego leczenia.

Czy styl życia i choroby przewlekłe wpływają na poziom testosteronu?

Istnieje również hipogonadyzm czynnościowy, w którym organizm nie produkuje wystarczającej ilości testosteronu, mimo braku strukturalnych uszkodzeń jąder, przysadki czy podwzgórza. Może być wynikiem działania różnych czynników, które wpływają na równowagę hormonalną osi podwzgórze-przysadka-jądra.

Co może obniżyć poziom testosteronu? Wpływają na to zarówno choroby oraz styl życia.

• Choroby tarczycy – zarówno nadczynność, jak i niedoczynność,

• Niewydolność nerek,

• Leki – opioidy, niektóre antydepresanty czy popularny lek przeciwgrzybiczy ketokonazol – hamują one syntezę androgenów,

• Bezdech senny – nie tylko zaburza regenerację, ale także podnosi poziom kortyzolu, a ten z kolei hamuje produkcję testosteronu,

• Hiperprolaktynemia, czyli nadmiar prolaktyny – zaburza wydzielanie GnRH, co prowadzi do zmniejszonej produkcji testosteronu,

• Przewlekły stres – wysoki poziom kortyzolu hamuje produkcję testosteronu,

• Brak snu – już nawet tydzień niedoboru snu może obniżyć poziom testosteronu,

• Alkohol – działa toksycznie na komórki Leydiga, odpowiedzialne za produkcję testosteronu oraz negatywnie wpływa na wątrobę, która uczestniczy w metabolizmie hormonów,

• Marihuana zakłóca sygnały hormonalne w mózgu,

• Dieta uboga w składniki odżywcze oraz bogata w przetworzoną żywność sprzyja zaburzeniom hormonalnym,

• Brak aktywności fizycznej,

• Nadwaga i otyłość – tkanka tłuszczowa przekształca testosteron w estrogen, przez to że zawiera enzym aromatazę,

• Cukrzyca – insulinooporność pogarsza funkcjonowanie całej osi hormonalnej, u mężczyzn z cukrzycą typu 2 aż ok. 50% ma niski poziom testosteronu,

• Zanieczyszczenie środowiska np. BPA w plastiku, pestycydy, promieniowanie.

Ale dobra wiadomość jest taka, że hipogonadyzm czynnościowy często jest odwracalny! Zmiana stylu życia i leczenie chorób przewlekłych przy odwracalnych przyczynach mogą skutecznie przywrócić naturalną produkcję testosteronu.

Czy testosteron spada wraz z wiekiem?

Często słyszymy: „To normalne, że z wiekiem poziom testosteronu spada”. To prawda – po 35.-40. roku życia poziom testosteronu obniża się średnio o 1% rocznie. Początkowo możemy nie dostrzegać zmian w funkcjonowaniu naszego organizmu, ale wraz z upływem lat, kumulacja tych strat staje się zauważalna.

Z wiekiem zmniejsza się aktywność komórek Leydiga – tych samych, które odpowiadają za produkcję testosteronu. Ich masa może zmniejszyć się nawet o 40%. Co więcej, mózg zaczyna wysyłać słabsze sygnały – podwzgórze produkuje mniej GnRH, przez co przysadka wydziela mniej LH. A to oznacza mniejsze pobudzenie jąder do działania. Dodatkowo wzrasta poziom globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG) przez co zmniejszona jest dostępność aktywnego testosteronu dla organizmu.

I tu pojawia się ciekawy paradoks: organizm starszego mężczyzny często nie reaguje właściwie na spadek testosteronu. Poziomy LH i FSH mogą być „w granicach normy”, ale nie na tyle wysokie, by skutecznie stymulować produkcję hormonów. To tzw. „niewłaściwie normalne” poziomy gonadotropin, czyli nieadekwatny ich poziom do potrzeb organizmu.

I co dalej?

Leczenie niskiego poziomu testosteronu może obejmować:

• zmianę stylu życia (dieta, aktywność fizyczna, redukcja stresu, ograniczenie używek),

• leczenie chorób podstawowych,

• terapię hormonalną (TRT – testosterone replacement therapy), jeśli zostanie zalecona przez lekarza po wykonaniu odpowiednich badań.

Podsumowanie

Zaburzenia hormonalne, w tym niski poziom testosteronu, to problem dotykający coraz większej liczby mężczyzn, również młodych. Objawy często są niespecyficzne, a przez to ignorowane. Zrozumienie, co zaburza równowagę hormonalną i sprawia, że mamy niski poziom testosteronu, to pierwszy krok do poprawy jakości życia. Choć hormony działają w tle, ich wpływ na nasze samopoczucie jest ogromny. Dbaj o siebie – śpij dobrze, jedz świadomie, ruszaj się, kontroluj stres. A jeśli coś zaczyna szwankować – nie bój się sięgnąć po pomoc specjalistów.

Zadbaj o swój poziom testosteronu – zrób pierwszy krok już dziś na www.t-clinic.pl.

Źródła:

• Pataky, M.W., Young, W.F. and Nair, K.S., 2021, March. Hormonal and metabolic changes of aging and the influence of lifestyle modifications. In Mayo Clinic Proceedings (Vol. 96, No. 3, pp. 788-814). Elsevier.

• Duca, Y., Aversa, A., Condorelli, R.A., Calogero, A.E. and La Vignera, S., 2019. Substance abuse and male hypogonadism. Journal of clinical medicine, 8(5), p.732.

• https://www.webmd.com/women/ss/slideshow-hormone-imbalance

• Jahangir Moini MD, MPH, … Raheleh Ahangari MD 2024. Klinefelter Syndrome. https://www.sciencedirect.com/topics/psychology/klinefelter-syndrome

• Leproult R, Van Cauter E. Effect of 1 Week of Sleep Restriction on Testosterone Levels in Young Healthy Men. JAMA. 2011;305(21):2173–2174. doi:10.1001/jama.2011.710

• http://www.przeglad-urologiczny.pl/artykul.php?1394

• https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/male-hypogonadism/symptoms-causes/syc-20354881

• https://www.healthline.com/health/low-testosterone-causes#testosterone-replacement