Andropauza (znana również jako zespół niedoboru testosteronu związany z wiekiem lub LOH – late-onset hypogonadism) to zjawisko stopniowego spadku produkcji testosteronu u mężczyzn, prowadzące do szeregu objawów fizycznych, psychicznych i seksualnych. W przeciwieństwie do menopauzy u kobiet, która wiąże się z nagłym ustaniem czynności jajników, andropauza charakteryzuje się powolnym, wieloletnim procesem rozpoczynającym się już po 30.–40. roku życia, z istotnym nasileniem po 50. roku życia. Szacuje się, że dotyka 20–30% mężczyzn po 60. roku życia, 30–40% po 70. roku życia i aż 40–50% po 80. roku życia.
Mechanizmy hormonalne, czyli dlaczego poziom testosteronu spada?
Główną przyczyną andropauzy jest postępujący spadek produkcji testosteronu w jądrach, wynikający z zaburzeń funkcji komórek Leydiga oraz osłabienia osi podwzgórze-przysadka-gonady (HPG). Badania wskazują, że po 30. roku życia poziom testosteronu obniża się średnio o 1–2% rocznie, co prowadzi do 25–30% redukcji stężenia hormonu w wieku 50 lat. Dodatkowym czynnikiem jest wzrost poziomu SHBG (globuliny wiążącej hormony płciowe), co zmniejsza pulę biologicznie dostępnego testosteronu. Na tempo tego procesu wpływają również:
Otyłość brzuszna – tkanka tłuszczowa trzewna zwiększa aktywność aromatazy, enzymu przekształcającego testosteron w estradiol.
Przewlekłe choroby – cukrzyca, choroby nerek, obturacyjny bezdech senny oraz stosowanie leków (np. opioidów, glikokortykosteroidów).
Objawy kliniczne spadku poziomu testosteronu
Objawy andropauzy są wielosystemowe i często mylone z naturalnym starzeniem. Można je podzielić na trzy kategorie:
Zaburzenia seksualne:
-
Obniżenie libido (występujące u 58% mężczyzn z LOH),
-
zaburzenia erekcji (25% po 50. roku życia),
-
zmniejszenie częstotliwości porannych wzwodów.
Badanie EMAS wykazało, że to właśnie objawy seksualne są najsilniej skorelowane z niskim stężeniem testosteronu.
Zmiany somatyczne:
-
Utrata masy mięśniowej (–12%),
-
wzrost tkanki tłuszczowej (szczególnie trzewnej),
-
spadek gęstości mineralnej kości (zwiększający ryzyko złamań o 40%),
-
uderzenia gorąca.
Dolegliwości psychiczne:
-
Spadek energii,
-
drażliwość,
-
trudności z koncentracją,
-
depresja – u 45% pacjentów z potwierdzonym LOH.
Jak rozpoznać andropauzę?
Rozpoznanie zespołu późnego hipogonadyzmu (LOH) jest możliwe jedynie wtedy, gdy współwystępują objawy kliniczne oraz laboratoryjnie potwierdzony niedobór testosteronu. Najważniejszym elementem diagnostyki jest oznaczenie stężenia testosteronu w godzinach porannych, najlepiej między 7:00 a 11:00, kiedy jego poziom osiąga najwyższe wartości. Za graniczne uznaje się wartości poniżej 11 nmol/l (320 ng/dl) dla testosteronu całkowitego oraz poniżej 220 pmol/l dla frakcji wolnej. Ważne jest, aby wynik został potwierdzony w dwóch niezależnych pomiarach, ponieważ u około 30% pacjentów pierwszy niski wynik nie znajduje potwierdzenia przy kolejnym badaniu.
Dodatkowo ocenia się stężenia LH i FSH – ich podwyższony poziom sugeruje pierwotny hipogonadyzm związany z uszkodzeniem jąder, natomiast niskie wartości wskazują na hipogonadyzm wtórny wynikający z zaburzeń osi podwzgórze–przysadka–gonady. Pomocniczo stosuje się kwestionariusze objawowe, takie jak ADAM czy AMS, jednak ich swoistość jest niska (30–39%), dlatego nie powinny być traktowane jako samodzielne narzędzie diagnostyczne. Równie istotne jest wykluczenie innych potencjalnych przyczyn zgłaszanych dolegliwości, w tym depresji, niedoczynności tarczycy czy chorób przewlekłych.
U pacjentów z łagodnymi objawami hipogonadyzmu lub w przypadku przeciwwskazań do terapii testosteronem (TRT) istotną rolę mogą odgrywać zmiany stylu życia oraz metody naturalne. Redukcja masy ciała przynosi szczególnie korzystne efekty – utrata 7–10% wagi może zwiększyć poziom testosteronu o 15–20%. Podobnie działa regularna aktywność fizyczna, zwłaszcza trening oporowy wykonywany trzy razy w tygodniu, który prowadzi do wzrostu stężenia hormonu o 8–12%. Warto również rozważyć suplementację składników wspierających gospodarkę hormonalną. Cynk odgrywa kluczową rolę w syntezie testosteronu, witamina D reguluje funkcjonowanie receptorów androgenowych, a indolo-3-karbinol wspiera prawidłowy metabolizm estrogenów. Niezwykle ważne jest także unikanie czynników toksycznych, takich jak alkohol i nikotyna – u osób palących stężenie testosteronu bywa niższe o 10–15%, a używki dodatkowo przyspieszają jego naturalny spadek.
Źródła:
3 min
